Dialekt małopolski – dialekt języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski. Nie jest on jednakowy w całym regionie. 

Jego cechy to m.in.:

• charakterystyczna, nosowa wymowa „ą” i „ę”, wymowa końcówki „-enka”, jak w „ręka” (np. [paɲεŋka]);
• w dialektach małopolskim, wielkopolskim i śląskim oprócz obstruentów udźwięczniają też sonoranty (samogłoski oraz j, ł, l, r, m, n, ń) – np. „sok malinowy” w standardzie (i dialekcie mazowieckim) → „sokmalinowy” w dialekcie małopolskim (i nie tylko) → „sogmalinowy”, „PSL” → „peezel” (każda nazwa litery jest traktowana jak osobny morfem, więc zachodzi udźwięcznianie, którego nie ma w słowie „pesel”). Częściej niż w standardzie zachodzi udźwięcznianie nie tylko na granicy wyrazów – „jeźli”, „-źmy” itd., choć nie jest tak częste. W gwarach dialektu małopolskiego udźwięcznianie zachodzi nawet na granicy mniej zauważalnych morfemów – „jest-em” → „jezdem”, a nawet w kontekstach nietypowych, np. „ślisko” → „ślizgo”;
• akcent wyrazowy inicjalny, przesunięcie akcentu w wołaczu na ostatnią sylabę;
• częste używanie partykuły „że” w trybie rozkazującym („weźże”, „idźże”, „zróbże”, „podajże”, cicho-że, cicho-żeż bądź);
• charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej;
• zlewanie zbitek „t-sz” i „d-ż” w afrykaty „cz” i „dż”. 

Gwara krakowska: 

A

abo – albo 

ancymon – urwis

andrus – łobuziak, psotnik

andrut – wafel

auto – samochód

 

B

baba – kobieta

bajoro – błoto, kałuża 

bania – głowa

bandzioch – brzuch 

bańka – bombka (na choinkę)

bebechy – narządy wewnętrzne

beretka – beret

bil – słonina

borówka – czarna jagoda

brechtać – śmiać się

buchnąć – ukraść 

 

C

chichrać się – śmiać się

chlapa – rozmoknięty śnieg pomieszany z błotem na ulicach

chlasnąć – uderzyć

cholewa – gumiak

charknąć – wypluć flegmę

chrobak – robak

chrust – faworki

chyrlać – kaszleć

cyganić – kłamać

cygar – papieros

 

Ć 

ćmić – opowiadać bzdury lub palić papierosy

ćmok – nieokrzesany typ

ćwircek – cham 

 

D 

dwór – budynek, w którym mieszkała szlachta; grupa ludzi wokół księcia/króla

dychnąć – odpocząć

dziamdziać – jeść powoli

dziopa, dziołcha – dziewczyna

dzieliwór – taksówkarz

drzyć – krzyczeć

dzyndzel – coś wystającego, np. drobny uchwyt, przedmiot jak tasiemka czy guzik

dźwigać – podnosić lub nosić, np. dźwigać zakupy ze sklepu

 

F

farfocel – fus

ferszalung, ferszalunek – kombinezon, ubranie robocze 

franca – złośnica

fuczeć na kogoś – gniewać się na kogoś, wyrażać pretensje

ofukać kogoś – okrzyczeć kogoś 

 

G

gadzina (gada) – zwierzęta w gospodarstwie rolnym, np. kury, świnie, krowy

gajda – człowiek niezgrabny

gira – noga

git – jest dobrze, super

glanc – błysk

guzdrać się – robić coś powoli

gwarzyć – mówić, rozmawiać, opowiadać

 

H

haj / hajnok – tam

hajs – pieniądze

hajcować/hajcyć – palić

hajtać się - żenić się, wychodzić za mąż

hamrać – sprzeczać się 

hulacka – zabawa

huncwot – łobuz

 

I 

iść z buta – iść piechotą

izba - pokój 

 

J

japa – buzia (z odcieniem pogardliwym)

jarzyć – rozumieć

jarzyna – włoszczyzna

jojcyć, jójcyć – narzekać 

 

K

kartofel, kartofyl – ziemniak

kaszkiet, kaszkietówka – czapka z daszkiem

kawon – arbuz

kocmołuch – brudas

kurdupel – człowiek niskiego wzrostu

kuknąć – podglądnąć, rzucić okiem

 

L

lepiec – plaster opatrunkowy, opatrunek

liter – litr

lyźć – iść

Ł

łachudra – obdartus

łazior – włóczęga, menel

łepetyna – głowa

łor – prostak

 

M

maciupinka – odrobina

maniurka – dziewczyna przesadnie dbająca o swój wygląd 

mikrus – ktoś mały, niski

mitręga – strata czasu 

 

N

nadać się – przydać się

 

O

ocyganić – okłamać

odcisk – nagniotek

odsapnąć – odpocząć

oglądnąć – obejrzeć

oharować – zadrapać, zarysować 

 

P

pacan – głupiec

paniusia – dama

pantofel – kapeć

podomka – damskie długie okrycie do chodzenia po domu, niedbały strój domowy

pomału – wolno

pomagier – pomocnik

powrósło – sznurek

przykrzyć się – nudzić się, tęsknić za kimś

pularys, pularysek – portfel

 

R

rodzynek – rodzynka

rozmaity – różny

rozparędzić się – rozpędzić się

róść – rosnąć

rychtować – przygotowywać

 

S

sagan – czajnik 

serowiec – sernik

szabaśnik – piekarnik

szmelc – rupiecie, graty

sztuka – dziewczyna 

 

T

tramwajka – tramwaj

tuman – ktoś niezbyt mądry

turlać – toczyć

turlikać się – turlać się

tyrpać – szarpać  

 

W

w cas – wcześnie

wadzić się – kłócić się

warzyć – gotować

wychodne – wolne

wypucowony – czysty

wystroić się – ładnie się ubrać

 

Z

za frajer, za friko – za darmo

zagłówek – poduszka

zamek – suwak

zapaska – fartuch

zapuszczony – zaniedbany

zawczasu - za wcześnie

zastrugaczka – temperówka

zeźlić się – stać się zły

ziąb – chłód

złotówa – taksówkarz

 

Bibliografia:

Indeks:Polski - Regionalizmy krakowskie – Wikisłownik, wolny słownik wielojęzyczny (wiktionary.org)